Zbiory przyrodnicze Muzeum i Instytutu Zoologii PAN

Informacje o zbiorach MIZ

W 1819 roku przy Królewskim Uniwersytecie Warszawskim powstał Gabinet Zoologiczny. Jego pierwszą siedzibą był Pałac Kazimierzowski (aktualnie rektorat Uniwersytetu Warszawskiego). Gabinet obejmował bibliotekę i zbiory przyrodnicze zakupione w 1818 roku przez Komitet Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego od sukcesorów hrabiego Sylwiusza Minkwitza. Kolekcje Sylwiusza Minkwitza (1772-1818) – szlachcica z Gronowic na Śląsku, prawnika z wykształcenia, przyrodnika i kolekcjonera z zamiłowania, liczące około 20 tysięcy okazów powierzono zoologowi Feliksowi Pawłowi Jarockiemu, pierwszemu dyrektorowi Gabinetu Zoologicznego (F.P. Jarocki, Spis ptaków w Gabinecie Zoologicznym Królewsko-Warszawskiego Uniwersytetu znajdujących się, 1819). W latach 1822–1824 Gabinet Zoologiczny posiadał ponad 25 tysięcy okazów, głównie entomologicznych i ornitologicznych udostępnianych publiczności. W kolejnych latach zbiory zoologiczne systematycznie powiększano o okazy nabywane z gabinetów zoologicznych w Berlinie i w Hamburgu. Jednocześnie gromadzono cenny księgozbiór niezbędny do prowadzenia badań naukowych oraz prac muzealnych.

W 1862 roku Gabinet został przejęty przez nowoutworzoną Szkołę Główną w Warszawie. Funkcję kierownika objął ornitolog Władysław Taczanowski (1819-1890), natomiast na stanowisko kierownika Katedry Zoologii i Anatomii Porównawczej w Szkole Głównej powołano zoologa Benedykta Dybowskiego. Dzięki ich działalności Gabinet Zoologiczny stał się centrum nauki w Warszawie. Współpracę z Gabinetem Zoologicznym podjęli wówczas znani naukowcy, m.in. August Wrześniowski, Antoni Ślósarski, Antoni Wałecki, Ludwik Hildt, Jan Sztolcman, Antoni Waga, Jan Sznabl i Henryk Dziedzicki. Mecenasami Gabinetu zostali bracia Aleksander Branicki (1821-1877) i Konstanty Branicki (1824-1884), którzy w latach 1863–1874 zorganizowali trzy wyprawy naukowe do Afryki (w jednej z nich prowadzonej w latach 1866-1867 do Algierii uczestniczył W. Taczanowski). Ponadto wsparli wyprawę ornitologa Jana Sztolcmana do Peru i Ekwadoru oraz prace prowadzone przez podróżnika Konstantego Jelskiego w Gujanie Francuskiej. Wszystkie pozyskane materiały zostały zgromadzone w Gabinecie Zoologicznym i stały się podstawą licznych publikacji.

Część najstarszych zbiorów przetrwała do dziś i stanowi unikalny zbiór współczesnych zwierząt Muzeum i Instytutu Zoologii PAN. Zbiory opatrzone sygnaturą Sylwiusza Minkwitza liczące około 200 lat obejmują 35 okazy ptaków, w tym pierwsze eksponaty dokumentujące awifaunę Śląska. Należą tu gatunki ptaków drapieżnych obecnie zagrożone wyginięciem takie jak: bielik zwyczajny Haliaeetus albicilla, błotniak stepowy Circus macrourus, błotniak stawowy Circus aeruginosus, sokół wędrowny Falco peregrinus, kania czarna Milvus migrans. W skład kolekcji ornitologicznej wchodzą także ptaki pochodzące z zachodniej Europy, Ameryki Południowej i Afryki. Zachowało się także 9 okazów ssaków, wśród których można wymienić gatunki zagrożone jak: wydra europejska Lutra lutra, borsuk Meles meles, żeneta zwyczajna Genetta genetta (zbiory europejskie), leniwiec trójpalczasty Bradypus tridactylus, dydelf północny Didelphis opossum (zbiory środkowo- i południowoamerykańskie).

Muzeum przechowuje również kolekcje Władysława Taczanowskiego obejmujące 146 okazów, w tym 77 ptaków, 18 gniazd ptasich i 51 ssaków. Znaczną część zbioru ornitologicznego zajmują ptaki drapieżne obecnie wpisane na Czerwoną listę gatunków ginących i zagrożonych wyginięciem np. trzmielojad zwyczajny Pernis apivorus, błotniak łąkowy Circus pygargus, orlik krzykliwy Clanga pomarina, pustułeczka Falco naumanni. Poza materiałami krajowymi stanowiącymi ponad 90% kolekcji W. Taczanowskiego, na uwagę zasługują okazy pochodzące z wyprawy do Algierii (1866-1867) zebrane wspólnie z braćmi Branickimi. Wyróżnia się ptaki takie jak: błotniak stepowy Circus macrourus, kurhannik Buteo rufinus oraz ssaki jak: szakal złocisty Canis aureus, endemiczny gatunek gryzonia występujący północnej i północno-wschodniej Afryce – gundia Ctenodactylus gundi, skoczek egipski Jaculus orientalis.

Cenną część najstarszych zbiorów Muzeum i Instytutu Zoologii PAN stanowią okazy zwierząt pozyskane dla Gabinetu Zoologicznego przez Aleksandra i Konstantego Branickich. Materiały obejmują 515 okazów, w tym 13 gadów, 467 ptaków, 35 ssaków. Okazy gadów pochodzą z dwóch wypraw zorganizowanych w latach 1863-1874 przez braci Branickich do Algierii i Egiptu. Należą tu żmije i węże afrykańskie takie jak: Cerastes cerastes, Macroprotodon mauritanicus, Psammophis sibilans. Zbiory ornitologiczne zostały zebrane w latach 1864-1874 podczas licznych podróży m.in. do Egiptu, Nubii, Algierii. Z wypraw tych pochodzą np. orzełek włochaty Hieraaetus pennatus, sokół berberyjski Falco peregrinus (Egipt, 1863), stepówka białobrzucha Pterocles alchata, puchacz pustynny Bubo ascalaphus, zniczek Regulus ignicapilla (Algieria, 1866-1867); nektarzyk długosterny Hedydipna metallica, kuropatewka pustynna Ammoperdix heyi (Nubia, 1874). W kolekcji ssaków najliczniej prezentowane są zwierzęta pozyskane w latach 1866-1867 podczas wyprawy do Algierii. Wyróżnia się m.in. serwala Felis serval i skoczka egipskiego Jaculus orientalis.

Poza najstarszymi okazami, wyróżnia się 605 unikatowych eksponatów ptaków opatrzonych sygnaturą „TYP”, które są okazami wzorcowymi dla poszczególnych gatunków. Stanowią one obiekty najwyższej wartości naukowej chronione konwencjami i uchwałami UNESCO. Te wyjątkowe materiały o znaczeniu systematycznym, faunistycznym, ekologicznym, zoogeograficznym, ewolucyjnym i molekularnym są zbierane od II połowy XIX wieku. Pochodzą głównie z Europy, Afryki, Azji i Ameryki Południowej. Obecnie większość okazów w zbiorze „typów” należy do gatunków zagrożonych wyginięciem np. Pygochelidon cyanoleuca (Gujana Francuska, 1867 rok, z kolekcji Konstantego Jelskiego), Certhia familiaris (Syberia, 1867, z kolekcji Benedykta Dybowskiego), Muiarchus tyrannulus (1922, Brazylia, z kolekcji Tadeusza Chrostowskiego), Cinclodes taczanowskii (1892, Peru, z kolekcji Jana Kalinowskiego), Saltator striatipectus (1889, Peru, z kolekcji Jana Kalinowskiego).

Obecnie zbiory zoologiczne liczą blisko 7,5 mln okazów i zdeponowane są w Muzeum i Instytucie Zoologii Polskiej Akademii Nauk w Warszawie. MIZ PAN jako instytucja naukowa posiadająca największą kolekcję przyrodniczą w Polsce należy do europejskiego konsorcjum CETAF (The Consortium of European Taxonomic Facilities) zrzeszającego największe muzea i instytucje naukowe w Europie. W Polsce MIZ PAN jest członkiem Krajowej Sieci Informacji o Bioróżnorodności (KSIB), stąd strategicznym partnerem krajowym jest Wydział Biologii Uniwersytetu Warszawskiego. Obie instytucje (MIZ PAN, WB UW) współpracują w zakresie budowania elektronicznego systemu zarządzania i udostępniania zbiorów, tworząc Naukowe Centrum Dokumentacji Przyrodniczej.